تاریخ ایجاد خبر : پنجشنبه ۱۴ شهریور ۱۳۹۸  ساعت : ۱۰:۰۶
 

پدافند غیر عامل در نهضت عاشورا

از جمله ارزش های شیوه مدیریت بحران نظامیِ تحمیل شده بر اباعبدالله الحسین(علیه السلام) و یاران او، مدیریت بحران است که ابعاد گسترده ای را شامل می شود ،بعد نظامی و دفاعی تنها گوشه ای از این ابعاد است و بخشی از شیوه های نظامی آن حضرت مجموعه ای از تمهیدات قبل از آغاز نبرد نابرابر عاشورا یا پدافند غیرعامل است


مقدمه:
صحنه های دفاع مظلومانه حضرت امام حسین(علیه السلام) و یارانش در کربلا دارای ابعاد و ارزش های متنوعی است که با بررسی هر یک از این ارزش ها باب جدیدی از معرفت نسبت به آن بزرگوار و اصولاً رفتار عمیق ائمه اطهار(علیهم السلام) گشوده می شود.
پیام های معنوی و عظمت و شکوه ایثار این صحنه همچون خورشیدی است که جلوه ستارگان درخشان حرکت های جانبی را از نگاه ظاهری اولیه می پوشاند. در حالیکه هر یک از این رفتارهای ضمنی، خود خورشیدی تابان و الگویی ارزشمند در طول تاریخ محسوب می شوند.
از جمله این ارزش ها شیوه مدیریت بحران نظامیِ تحمیل شده بر اباعبدالله الحسین(علیه السلام) و یاران اوست. مدیریت بحران ابعاد گسترده ای را شامل می شود که بعد نظامی و دفاعی تنها گوشه ای از این ابعاد است و بخشی از شیوه های نظامی آن حضرت مجموعه ای از تمهیدات قبل از آغاز نبرد نابرابر عاشورا یا ”پدافند غیرعامل" است.
آن حضرت قبل از نبرد عاشورا مراحلی را طی کردند که خلاصه اش شفاف سازی حق و باطل و در عین حال همراه با تفکر و تعمق ابتکار عمل از سوی جبهه حق بود. بدین ترتیب هنر بهره گیری صحیح از حداقل امکانات در مقابل دشمنی که از حداکثر امکانات بهره مند بود ثبت شد.
مدیریت ذکاوتمندانه عبور از بحرانی بزرگ و تحمل شکستی مقطعی و ظاهری و رسیدن به الگویی از پیروزی پایدار و غرورآفرین در طول تاریخ توسط سیدالشهدا(علیه السلام) و یارانش به یادگار ماند.
اصولاً رفتار سالار شهیدان و تمامی یاران صدیقش تا قبل از تاسوعا کاملاً غیرنظامی و به دور از هرگونه مقابله جنگی و نظامی بود به طوری که حضور زنان و کودکان چنین حکایت می کرد و انگیزه این سفر براساس دعوت های مکرر بزرگان و نمایندگان اهل کوفه در راستای اهداف فرهنگی آن امام در منطقه کوفه بود.
اما پس از اتمام حجت آن حضرت و اجتناب از درگیری با پیشنهاد بازگشت و اصرار جبهه باطل بر تحمیل بیعت یا جنگ ورق برگشت و صحنه تدابیر و تمهیدات مقابله نظامی و جنگی به عنوان بحرانی کاملاً جدی آغاز شد. جالب این که تمامی زمان اجرای این تدابیر از غروب روز تاسوعا تا صبح روز نبرد یعنی فقط یک شب تا صبح بود.
رحمت و درود خدا بر چنین مدیری که در شرایط بسیار سخت تحمیل شده از طرف قدرت نظامی وقت ”دکترین برتری خون بر قدرت نظامی" را طراحی و به خوبی اجرا کرد. در چنین شرایطی آن حضرت و همراهان جملگی می دانستند که فردا در این مقابله نظامی نابرابر شکست خواهند خورد؛ ولی با همتی کامل و عزمی راسخ در همان محدودیت زمانی یک شب تمامی تمهیدات غیرعامل را درحد ممکن به اجرا درآوردند که در حد بزاعت و منابع موجود به آن می پردازیم .

 آشنایی اجمالی با پدافندغیرعامل
پدافند غیرعامل به مجموعه اقداماتی اطلاق می‌گردد که مستلزم به کارگیری جنگ افزار نبوده و با اجرای آن می‌توان از وارد شدن خسارات مالی به تجهیزات و تاسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و تلفات انسانی جلوگیری نموده و یا میزان این خسارات و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد.
براساس آنچه به اختصار به آن اشاره شده مهمترین اقدامات پدافندغیرعامل نیز عبارتند از:
مکان یابی
 استتار
 اختفاء
پوشش
فریب
تفرقه
پراکندگی
اختلال
استحکامات
ایجاد موانع
ایجاد سازههای امن
اعلام خطر

پدافند غیرعامل در قرآن و نهج البلاغه
و ما به او (حضرت داود علیه السلام) ساخت زره را تعلیم نمودیم تا شما را از آسیب جنگ در امان بدارد پس آیا از شکر گریزانید؟ (سوره انبیاء -آیه 80)
آنگاه که در میدان جنگ در مقابل دشمن قرار گرفتید می‌باید قرارگاه شما در دامنه کوه‌ها و تپه‌ها و یا در کنار رودها باشد تا پوشش حفاظ شما گردد و شما را از دست دشمن نگهبانی کند. ( نهج البلاغه - نامه12 )

برخی از اقدامات پدافند غیرعامل در صدر اسلام
در جریان هجرت حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) از مکه به مدینه بکارگیری شگردهای اختفاء و فریب به اذن خداوند با پنهان شدن در غار ثور، مانع دسترسی کفار قریش به ایشان گردید.
درجنگ خندق مسلمانان به فرماندهی پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) ؛ و به پیشنهاد سلمان فارسی در اطراف مدینه ،خندقی حفر کردند تا دشمنان اسلام نتوانند از آن عبور کنند .

مدیریت بحران امام حسین(ع) در شرایط بحرانی پس از مرگ معاویه
زمانی که پس از شهادت امام مجتبی (ع) مردم کوفه از امام حسین (ع) دعوت کردند تا به کوفه بیاید، امام پاسخ داد تا معاویه در قید حیات است موافق با حرکت انقلابی نیستند. اما وقتی معاویه از دنیا رفت و یزید به حکومت رسید؛ ولید بن عتبه حاکم مدینه بود و از این رو یزید در نامه کوتاهی که به ولید نوشت پس از خبر مرگ معاویه آورد : «وقتی نامه من به تو رسید حسین بن علی و عبدالله بن زبیر را احضار کن و از آنها بیعت بگیر و اگر بیعت نکردند گردن آن دو را بزن و سر هر دو را برای من بفرست، و از مردم نیز بیعت بگیر و هر کس امتناع کرد همان دستور را درباره‏اش اجرا کن و همچنین درباره حسین بن علی و عبدالله بن زبیر» .
لذا با مرگ معاویه و چانشینی یزید؛ شرایط برای امام حسین (ع) بحرانی شده و ایشان با محدودیت زمانی و مکانی روبرو بود و براین اساس انتخاب شهر مکه توسط امام حسین (ع) انتخاب درستی بود؛ زیرا یمن یا هرنقطه دیگری، امنیت مکه را نداشت. در مکه این امکان بود آن حضرت، اوضاع را بسنجد و تصمیم بگیرد.
امام حسین (ع) با انتخاب شهر مکه تلاش خود را برای فراهم کردن زمینه قیام آغاز کرد. دنیای اسلام در آن شرایط تنها دو بال داشت: عراق و شام. شام در انحصار امویان بود و این تنها عراق بود که می‏توانست نیروی لازم را برای یک قیام عمومی بر ضد امویان فراهم کند. در چنین شرایطی بهترین منطقه عراق بود و اگر شیعه‏ای هم برای همراهی وجود داشت، تنها در کوفه و احیاناً در بصره بود و برای همین امام(ع) چشم‏انتظار اعلام آمادگی شیعیان کوفه و بصره بود. مسلم ابن عقیل نماینده رسمی امام، آمادگی مردم کوفه را تأیید کرده بود، و دیگر جای تأمل نبود، چرا که به طور مطمئن با توجه به نامه‏ها و نامه مسلم، شرایط برای قیام علیه بنی‏امیّه آماده شده بود.
برهمین اساس امام حسین(ع) در رفتن تسریع کرد، به طوری که در هشتم ذیحجه، یعنی در زمان مراسم حج، با تبدیل عمره تمتع به عمره مفرده عازم عراق گردید. لحظه‏ای تأخیر می‏توانست وضع عراق را دگرگون کند. اضافه بر این احتمال ترور امام در مکه وجود داشته و ماندن حضرت در مکه به هیچ صورتی مصلحت نبود.
براساس آنچه ذکر شد اگرچه ؛ چهار عامل مهم در تعریف و تشخیص بحران یعنی " تهدید، محدودیت زمان، محدودیت مکان و غافلگیری" بر تصمیم گیری و مدیریت در شرایط بحرانی تأثیر بسزایی دارد اما ، امام حسین (ع) با بسیار مدبرانه به تدبیرامور و تصمیم گیری می پردارند .

مدیریت استراتژیک امام حسین(ع) از مدینه تا کربلا
کاروان امام حسین(علیه السلام) در راه خود از مکه تا کربلا از جایگاهها و منزلگاههای بسیاری عبور کرد امام(ع) در برخی از این منازل یک شبانه روز و در برخی دیگر یک روز و در بعضی دیگر، مدت کوتاهی توقف کردند. همچنین در برخی از منازل کاروان امام(ع) تنها برای ادای نماز توقف کرد و از برخی دیگر نیز بدون هیچ توقفی، گذشتند که خود حاکی از موقعیت ویژه این سفر و مخاطرات پیش روی آن و نحوه مدیریت راهبردی امام حسین (ع) است. کاروان حسینی در طول مسیر مکه به کربلا بیش از 20 منزل را پشت سر گذاشتند که شرح وقایع آن نیازمند فرصت مجزایی است .
اما درهمین مسیر پرمخاطره نیز نحوه مدیریت استراتژیک امام حسین(ع) در شرایط آنروز بسیار مهم و سرنوشت ساز بود که سرفصل آن عبارت است از:
 دستور به همراهی ۳۰ نفر از جوانان مسلح و نیرومند با ایشان تا دارالاماره مدینه (مدیریت دفاعی)
 حرکت امام از مدینه به سمت مکه به صورت کاملا ناگهانی و بدون اطلاع رسانی قبلی به اهل مدینه (مدیریت تحول)
 انتخاب مکه به عنوان اولین مقصد از سفر به علت توجه ویژه مردم به آن شهر (مدیریت مکان)
 توقف در مکه حدود ۱۲۵ روز و خارج شدن از آن شهر پیش از عید قربان (۸ ذی الحجه ) در روز و هنگام انجام مناسک حج (مدیریت زمان)
 از وسط جمعیت رفتن ، سواره رفتن به منظور ایجاد جلب توجه و با کاروان حرکت کردن و خارج شدن (مدیریت عملکرد)
 سخنرانی های متعدد به منظور روشنگری . انتخاب جملات کوتاه و پرمضمون و تاثیرگذار(مدیریت رفتار)
 دریافت 12000 نامه از کوفیان و فرستادن سفیر توسط آن حضرت به شهر کوفه و سایر نقاط در جهت تحقیق و صحت دعوت نامه ها (مدیریت اطلاعات)
 گزینش یاران و جذب همراهان در طول مسیر تا کربلا (مدیریت منابع انسانی)
 همراهی پیام رسانانی ماهر از زن و مرد ( حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) ) (مدیرت اطلاع رسانی)

بکارگیری روشهای عملیات روانی در نهضت عاشورا
روشهایی که از سوی سید الشهدا (ع) در طول نهضت و در روز عاشورا، و نیز توسط اهل بیت ایشان به کار گرفته شد، هم مایه ماندگاری نهضت و مصونیت چهره آن است، هم عامل روحیه بخشی به یاران شرکت کننده در آن حماسه، که امام را با همه هستی یاری کردند، و هم مایه تزلزل در انگیزه سپاه کوفه و موجب ضعف یا رسوایی یا خنثی شدن تبلیغات دشمن گشته است، که به برخی از آنها اشاره می شود:
1) «نامشروع دانستن خلافت یزید» : امام حسین «ع » با این موضع، در افکار هواداران یزید، ایجاد تزلزل کرد و با امتناع آشکار از بیعت و اعلان آن، جو سکوت را شکست.
2) « شهود صحنه» : با همراه بردن زنان و کودکان در سفر کربلا، به عنوان عاملان ثبت وقایع و شاهدان زنده که همه صحنه ها را دیده اند، از تحریف و مسخ چهره واقعه جلوگیری کرد.به علاوه حضور زنان و کودکان در قافله حسینی، تاثیر عاطفی و برانگیزنده افکار بر ضد امویان در طول سفر داشت، حتی پس از شهادت و در دوران اسارت.
3) نامه نگاری و پیام رسانی به بزرگان کوفه و بصره و سران قبایل و اعزام نماینده به کوفه و تماس با پایگاه هواداران به عنوان یک کار تشکیلاتی.
4) « سنجش افکار» : محاسبه زمینه اقدام در کوفه، از راه اعزام مسلم بن عقیل به آنجا و ارزیابی وضعیت هواداران و نویسندگان دعوتنامه ها و درخواست از مسلم برای گزارش دقیق از اوضاع کوفه و میزان تعهد و وفای مردم.
5) « مشروعیت نهضت» : آن حضرت، حرکت سیاسی خود بر ضد حکومت را به تکلیف شرعی و امر به معروف و نهی از منکر و احیای سنت پیامبر «ص » پیوند داد، تاضمن مشروعیت بخشیدن به قیام خود، تعریضی به نامشروع بودن خلافت و تعارض آن با سنت نبوی داشته باشد.
6) « بهره گیری عاطفی» : از آنجا که حسین بن علی «ع » را مردم به عنوان فرزند پیامبر و فاطمه «ع » می شناختند، وی از این موقعیت و زمینه عاطفی خود در دلها، چه برای جذب نیروی یاری دهنده، چه برای سلب انگیزه جنگ از دشمن و چه برای افشاگری نسبت به ماهیت سلطه حاکم استفاده کرد.این شیوه، هم توسط خود امام، هم از طریق حضرت زینب، امام سجاد و سایر اهل بیت انجام می گرفت.حتی پوشیدن برد، زره و عمامه پیامبر «ص » و برگرفتن ذوالفقار و یادآوری خویشاوندی خود با پیامبر خدا نیز، در تحریک عواطف دینی نیروهای دشمن مؤثر بوده و به عنوان یک شیوه تبلیغاتی و روانی قابل توجه است.
7) « اتمام حجت» : برای بستن راه هر گونه عذر و بهانه و توجیه و تاویل، آن حضرت مکرر اقدام به «اتمام حجت » کرد، هم برای بازداشتن دشمن از کشتن او، هم برای پیوستن افراد به جبهه حق.در این اتمام حجت، گاهی هم تکیه روی حسب و نسب خویش می کرد.مثلا در خطبه صبح عاشورا، برای متزلزل ساختن انگیزه دشمن، بر این نسب تاکید می شد .
8) «آماده سازی» : یاران امام و اهل بیت(ع) خود را از نظر روانی آماده ساخت که با حادثه عاشورا شجاعانه رو به رو شوند و با سخنان و خطابه ها، روحیه شهادت طلبی در یاران، وصبر و تحمل در بستگان ایجاد می کرد و هر گونه «ابهام » در مسیر و هدف و سرانجام رامی زدود.
9) «جذب عاطفی» : برخوردی که در گرمای نیمروز، با سپاه تشنه حر داشت و همه را سیراب کرد، سپس برگزاری نماز جماعت به امامت سید الشهدا «ع » و اقتدای آنان به حضرت، آنگاه سخنرانی توجیهی و تبیینی برای سپاه دشمن، در واقع نوعی آمیختن لطف و نوازش با روشنگری و تبیین، نقش مهمی در جذب عاطفی آنان داشت.سرانجام هم حر، به امام پیوست.
10) «جبران کمیت با کیفیت» : گر چه یاران آن حضرت در کربلا اندک بودند، اما این کمیت اندک را، با کیفیت بالا و روحیه والا در یاران خویش جبران کرد، چه در سخنان طول راه، چه میثاق شب عاشورا و اعلام ایستادگی یاران تا پای جان و نیز نشان دادن جایگاه اصحاب خود در بهشت، به آن جمع حاضر.
11) «تقویت بعد معنوی» : مهلت خواهی شب عاشورا و سپری کردن آن شب با انس با خدا و تلاوت و عبادت و زمزمه هایی که از خیمه ها برمی خاست، همه به عنوان عامل معنوی و تقویت روحی در شب قبل از عملیات مؤثر بود و یاران در صبح عاشورا بی تاب شهادت بودند و میان خود و بهشت، فاصله ای جز تحمل ضربت شمشیرها نمی دیدند.
12) «خطابه با دشمن» : در عاشورا، استفاده از صدای بلند و رسا و القای خطابه های مهم خطاب به نیروهای دشمن، آن هم در میدان کربلا و توسط خود امام و یاران برگزیده اش، نوعی اتمام حجت و سخن آخر بود، برای ایجاد تزلزل در دشمن و بستن راه توجیه در آینده و تلاش جهت بیدار ساختن وجدانهای خفته.
13) «رجزخوانی» : استفاده از رجزهای حماسی توسط امام و یارانش در درگیریهای تن به تن یا عمومی.خواندن رجز، هم رزمنده را تقویت روحی می کرد، هم دشمن را تحقیر می نمود و هم مبین انگیزه و اندیشه و ایمان لشگر حسینی بود.
14) «افشاگریهای اسرا» : پس از عاشورا، اسیران اهل بیت «ع »، از تجمعهای مردمی در کوفه، مجلس ابن زیاد، شام، دمشق، حتی مجلس یزید، استفاده کرده، پیام خون شهدا را می رساندند، ضمن معرفی خود و امام حسین «ع »، بر ضد حکام افشاگری می کردند.این شیوه را، چه در خطبه ها و چه در سخنانی که در برخوردهای متفرقه ابراز می شد، به کار می گرفتند.
15) «ذکر اهل بیت» : اهل بیت(ع)، پس از بازگشت از سفر کربلا به مدینه، مجالس عزا و سوگواری بر پاداشتند و پیوسته از حادثه عاشورا و فجایع کوفیان یاد می کردند.
16) «فرهنگ عزاداری» : معصومین (ع) تاکید فراوان کردند که مظلومیت اهل بیت و حادثه عاشورا همواره یاد شود و زنده بماند.این فرهنگ یاد و یادآوری در قالب مفاهیمی همچون: گریه، نوحه خوانی، مرثیه سرودن، زیارت، تربت سید الشهدا «ع »، کام گیری با آب فرات و تربت، یاد کردن از عطش حسین هنگام آب نوشیدن، برگزاری مجالس عزاداری برای اهل بیت و... شکل گرفت.

بکارگیری اصول پدافند غیرعامل در نبرد عاشورا
همانطوری که اشاره شد پدافند غیرعامل علم به کارگیری عوامل محیطی و مجموعه اقدامات ساخته دست بشر در خدمت دفاع است.
بنابراین هر آنچه در محیط وجود دارد؛ از جمله عوارض زمین ، آب ها ، ساختمان ها ، پوشش گیاهی، شرایط فیزیکی محیط مثل دما و نور و ... می تواند به عنوان عناصر طراحی دفاعی قرار گیرد که از ویژگی های شاخص این شیوه عدم به کارگیری عامل انسانی در حین دفاع است.
لذا با مدیریت نظامی و فرماندهی امام حسین(ع) که جنگهای متعددی را در رکاب پدر و برادر بزرگوارشان تجربه کرده بودند، مجموعه اقداماتی قبل از نبرد نابرابر عاشورا و حین آن بکار گرفته شد که اگرچه به ظاهر پیروزی لشگر حسینی را در پی نداشت اما، بدون شک در راستای ”دکترین برتری خون بر قدرت نظامی" طراحی و اجرا شد که بسیاری از این اقدامات منطبق بر الگوهای کلاسیک پدافند غیرعامل است .
نکته حائز اهمیت در این میان بکارگیری بخش اعظم این اقدامات از سوی اباعبدالله حسین(ع) و یاران باوفایشان در فاصله یک شب تا صبح روز عاشوراست . 
                                                                                               
                                                                                                                                                 ادامه دارد...
 

فایل دانلود:

کد خبر : 15122

منبع : اداره کل پدافند غیر عامل استانداری البرز

تعداد بازدید : تعداد بازدیدها : ۴۶

چاپ :

 

نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیک :
شرح :
نظر :   برای ارسال نظر خود، دکمه ارسال را بزنید
کد امنیتی :